Per ongeluk een nalatenschap aanvaarden

beheer

Erfgenamen kunnen kiezen om een nalatenschap te aanvaarden of te verwerpen. Men is zich er echter vaak niet van bewust dat je een nalatenschap ook al kunt hebben aanvaard door feitelijke handelingen, bijvoorbeeld het omdoen van een horloge van de overledene.
De gevolgen kunnen erg ingrijpend zijn.

Als erfgenaam in een nalatenschap heb je in beginsel drie keuzes: de nalatenschap zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Beneficiaire aanvaarding is een aanvaarding, onder het voorrecht van een boedelbeschrijving. Dit betekent dat je de erfenis alleen accepteert als deze positief is.

De zuivere aanvaarding kan ver strekkende gevolgen hebben. Anders dan bij beneficiaire aanvaarding of verwerping, ben je bij zuivere aanvaarding volledig en met je privévermogen aansprakelijk voor de schulden van de nalatenschap. Is de nalatenschap onvoldoende om de schulden af te lossen, dan mogen de schuldeisers hun schuld dus op jouw privévermogen verhalen. Een ander belangrijk verschil is dat voor beneficiaire aanvaarding of verwerping in beginsel een uitdrukkelijke verklaring nodig is die ingeschreven wordt bij de rechtbank. Voor zuivere aanvaarding geldt deze eis niet. Een zuivere aanvaarding kan overigens ook afgeleid worden uit de feitelijk verrichte handelingen, zonder dat er een uitdrukkelijke verklaring is afgelegd.

De wet kent op dit punt twee belangrijke artikelen. Over de zuivere aanvaarding zegt de wet het volgende: “Een erfgenaam die zich ondubbelzinnig en zonder voorbehoud als een zuiver aanvaard hebbende erfgenaam gedraagt, aanvaardt daardoor de nalatenschap zuiver, tenzij hij zijn keuze reeds eerder heeft gedaan”. Ten tweede bepaalt de wet dat een eenmaal gemaakte keuze onherroepelijk is. Een aanvaarding of verwerping kan ook niet ongedaan worden gemaakt. De keuze is dus echt definitief!

In de praktijk zien we dit regelmatig verkeerd gaan. Een recent voorval heeft tot een bijzondere uitspraak van de Hoge Raad geleid. Deze uitspraak wordt ook wel het ‘Koperen Pan-arrest’ genoemd. De situatie was als volgt. Mevrouw A overlijdt. Twee van haar kinderen (waarvan één ook executeur was) kwamen op de dag van overlijden bij elkaar, zochten een kist uit, regelden de uitvaart en zorgden voor bloemen, rouwkaarten, etc. Ze waren de hele dag bezig en besloten rond etenstijd wat met elkaar te eten. Om de hoek zat een restaurant, genaamd ‘De Koperen Pan’. Zij aten daar (met hun partners) een eenvoudige maaltijd. De kosten, € 119,-- in totaal, werd afgerekend met de pinpas van de overledene. Later hebben zij een verklaring afgelegd dat ze de nalatenschap beneficiair aanvaarden.

Het derde kind had nog een vordering op de overledene. Hij stelde zich op het standpunt dat de twee andere kinderen zuiver hadden aanvaard (door het etentje met de pinpas van de overledene af te rekenen) en dat zij dus met hun privévermogen aansprakelijk zijn voor die schuld. De Rechtbank was het daar niet mee eens, maar het Gerechtshof oordeelde in hoger beroep dat er wel degelijk sprake was van zuivere aanvaarding. Het eten op kosten van de overledene kan volgens het Gerechtshof niet gezien worden als een ‘daad van beheer’ ten behoeve van de nalatenschap. Hoe gering het bedrag ook is, de kinderen hebben geld van de overledene verbruikt en daarmee als ‘heer en meester over de nalatenschap beschikt’. Conclusie: zij hebben zuiver aanvaard. Dat de erfgenamen later de nalatenschap beneficiair hebben aanvaard, mag niet baten. Zoals aangegeven, kun je maar één keer aanvaarden of verwerpen en is die keuze definitief en onherroepelijk. Volgens het Gerechtshof waren de kinderen dus met hun privévermogen aansprakelijk voor schulden van de nalatenschap.

In cassatie kwam de Hoge Raad in deze zaak tot een andere conclusie, namelijk dat de kosten direct verband hielden met het regelen van de uitvaart. De kosten van de begrafenis zijn in principe altijd kosten die uit de nalatenschap mogen worden voldaan. Volgens de Hoge Raad heeft het Gerechtshof dus ten onrechte geconcludeerd dat er sprake was van zuivere aanvaarding.

In de literatuur is bijzonder veel kritiek op deze uitspraak van de Hoge Raad geuit, met name doordat de Hoge Raad discussie verschuift van de vraag of er sprake is van zuivere aanvaarding naar de vraag welke kosten gerekend mogen worden tot de kosten van de uitvaart. Door dit arrest lijkt er nog meer ruimte te zijn gecreëerd voor discussie, zodat te verwachten is dat deze uitspraak tot méér geschillen en procedures zal gaan leiden.

De boodschap die ik wil meegeven is: wees erop bedacht dat je door feitelijke handelingen een nalatenschap al zuiver kunt aanvaarden, waardoor je met jouw privévermogen aansprakelijk wordt voor alle schulden van die nalatenschap. Wil je zo min mogelijk risico lopen, kies dan in een zo vroeg mogelijk stadium voor de beneficiaire aanvaarding.

Er is overigens een wetsvoorstel aanhangig dat erfgenamen moet gaan beschermen tegen onverwachte schulden (Wetsvoorstel Bescherming Erfgenamen tegen Onverwachte Schulden). De bedoeling is dat erfgenamen die zuiver aanvaard hebben, toch enige vorm van bescherming krijgen, indien zij nadien geconfronteerd worden met schulden van de nalatenschap die zij niet kenden en ook niet behoorden te kennen. In één van mijn volgende columns zal ik nader op dat wetsvoorstel ingaan. 

Meer weten over erfrecht?