Het recht om te staken

beheer

Het zal u niet ontgaan zijn, want de kranten stonden er de afgelopen weken bol van: stakingen! Veel nieuwsberichten gingen uiteraard over de aangekondigde staking van reinigingsdiensten op Koninginnedag. Iedereen heeft zo zijn mening over deze staking, zonder eigenlijk iets te weten over de juridische aspecten van een staking of de gevallen waarin een staking is toegestaan.

Lange tijd bestonden er in Nederland geen concrete regels met betrekking tot stakingen. Vanaf medio 1980 waren er wel regels op Europees niveau, namelijk die van het Europees Sociaal Handvest (ESH). Het ESH erkent (kort gezegd) het recht van werknemers op collectief optreden, waaronder ook het stakingsrecht. Verder bepaalt het ESH dat dit stakingsrecht niet beperkt kan worden, tenzij deze beperkingen in de wet zijn erkend of noodzakelijk zijn voor de bescherming van onder andere rechten van derden, de openbare orde, de nationale veiligheid, de volksgezondheid, etc.
 
Een staking van NS-personeel in 1983 heeft in 1986 tot een belangrijke uitspraak van de Hoge Raad geleid: het zogenaamde ‘NS-arrest’. De Hoge Raad bepaalde dat de regels van het ESH rechtstreeks van toepassing zijn in Nederland. Hiermee is het stakingsrecht dus formeel erkend in Nederland. Daarnaast bepaalde de Hoge Raad dat een staking toch onrechtmatig kan zijn, als niet is voldaan aan de zogenaamde ‘spelregel- en misbruiktoets’.
 
De spelregeltoets houdt in dat alle procedureregels (spelregels) in acht moeten zijn genomen. Zo moeten er bijvoorbeeld serieuze onderhandelingen hebben plaatsgevonden en moet de staking tijdig zijn aangekondigd. De staking moet dus een uiterst middel zijn, een laatste redmiddel.
 
De misbruiktoets houdt in dat de staking redelijk moet zijn en dat men een bepaalde mate van zorgvuldigheid in acht zal moeten nemen. Zoals hierboven aangegeven, bepaalt het ESH in welke gevallen beperkingen op het stakingsrecht mogelijk zijn. Zo mag het niet zo zijn dat de staking onevenredig veel schade veroorzaakt aan de andere partij of aan derden of dat bijvoorbeeld de nationale veiligheid in het geding komt. Denk bijvoorbeeld aan een staking onder ziekenhuispersoneel: de patiënten kunnen uiteraard niet zomaar volledig aan hun lot worden overgelaten. In een dergelijk geval zal de ‘stakende partij’ maatregelen moeten treffen voor onder meer de patiëntenopvang. Zou de stakende partij dit niet doen, dan is de kans groot dat de staking door een rechter onrechtmatig wordt bevonden.
 
Staking door het reinigingspersoneel
Ter verduidelijking betrek ik het voorgaande op de staking van het reinigingspersoneel van enkele gemeenten in Nederland. Het ESH bepaalt dat werknemers een stakingsrecht hebben. Het uitgangspunt is dus dat het reinigingspersoneel het recht heeft om te staken. Vervolgens dienen twee vragen beantwoord te worden: is er voldaan aan de spelregel- en de misbruiktoets? In een door de gemeente Amsterdam aangespannen kort geding oordeelde de Rechtbank dat deze vragen (nog) niet beantwoord kunnen worden nu de vakbond van het reinigingspersoneel formeel nog geen staking heeft aangekondigd. De vakbond heeft uitsluitend overwogen om vanaf 30 april 2010 voor een bepaalde periode te staken, maar dit is nog niet zeker. De Rechtbank heeft om deze reden de vorderingen van de gemeente Amsterdam afgewezen. Pas zodra de vakbond een concrete staking heeft aangekondigd, kan de gemeente Amsterdam alsnog een kort geding aanspannen. Wel erkent de Rechtbank dat een mogelijke staking op Koninginnedag verstrekkende gevolgen kan hebben. De periode rond Koninginnedag is wegens de vele grootschalige evenementen niet te vergelijken met enige andere periode van het jaar. De Rechtbank bepaalt daarom dat het op de weg van de vakbond ligt om maatregelen aan te dragen die ertoe leiden dat de staking niet onrechtmatig is. Men denke aan het voorbeeld van een staking van ziekenhuispersoneel. Ook in dat geval zullen maatregelen getroffen moeten worden om te voorkomen dat patiënten volledig aan hun lot overgelaten worden. Worden deze maatregelen niet getroffen, dan is niet voldaan aan de misbruiktoets en zal de rechter de staking als onrechtmatig bestempelen.
 
Op 26 april 2010 heeft de vakbond van het reinigingspersoneel alsnog een concrete staking aangekondigd. De gemeente Amsterdam had opnieuw naar de rechter kunnen stappen, maar heeft besloten om dat niet te doen. Zou de gemeente Amsterdam dit wel gedaan hebben, dan had de Rechtbank alsnog moeten beoordelen of het stakingsrecht van het reinigingspersoneel op grond van de spelregel- of misbruiktoets beperkt of uitgesloten diende te worden. Zover is het uiteindelijk dus niet gekomen.